Creatinekinase (CK) te hoog of te laag: oorzaken bij sporters en wat te doen
Creatinekinase, afgekort CK of CPK, is een bloedwaarde die bij sporters regelmatig "te hoog" uitvalt. Dat leidt soms tot onnodige zorgen, maar in zeldzame gevallen is een sterk verhoogd CK een teken van een ernstige spierafbraak die de nieren bedreigt. De redactie zet op een rij wat normaal is, wat niet en wanneer u snel medische hulp nodig hebt.
Wat is creatinekinase?
Creatinekinase is een enzym dat een sleutelrol speelt in de energievoorziening van spier- en hersencellen. Het zet creatinefosfaat en ADP om in creatine en ATP, de directe energiedrager van de cel. Vooral skeletspieren, de hartspier en de hersenen bevatten veel CK.
Normaal blijft CK grotendeels binnen de cellen. Wanneer spiervezels beschadigd raken, lekt het enzym naar het bloed. Een stijging van CK in het bloed is daarom een indirecte maat voor spierschade, of die nu door training, een ongeluk of een ziekte komt.
Er bestaan verschillende vormen, of iso-enzymen. CK-MM komt vooral uit skeletspieren, CK-MB voor een deel uit de hartspier en CK-BB uit de hersenen. Bij sporters is een verhoogd totaal-CK vrijwel altijd afkomstig uit de skeletspieren.
Referentiewaarden verschillen per laboratorium, maar liggen voor de algemene bevolking ruwweg tot enkele honderden eenheden per liter (U/l), met hogere waarden bij mannen dan bij vrouwen. Mougios liet zien dat de referentiewaarden voor sporters duidelijk hoger zouden moeten liggen dan voor niet-sporters.
Waarom CK bij sporters vaak hoog is
Intensieve training veroorzaakt kleine beschadigingen in spiervezels. Dat is een normaal onderdeel van de aanpassing aan training. CK stijgt na zo'n inspanning meestal binnen enkele uren, piekt na één tot vier dagen en daalt daarna geleidelijk.
Vooral excentrische inspanningen, waarbij de spier wordt verlengd onder belasting, leiden tot grote stijgingen. Denk aan bergaf lopen, zware squats, plyometrie of een nieuwe oefening. Brancaccio en collega's beschrijven dat CK-waarden na een marathon of zware krachttraining kunnen oplopen tot vele malen de bovengrens van normaal, zonder dat er sprake is van ziekte.
Ook de trainingsstatus speelt een rol. Wie regelmatig traint, heeft een hoger rust-CK dan een inactief persoon, maar reageert vaak minder sterk op een vertrouwde training. Een nieuwe of ongewoon zware prikkel geeft de grootste stijgingen, het zogeheten "repeated bout effect".
Daarnaast zijn er grote individuele verschillen. Sommige mensen zijn zogeheten "high responders" en halen na een vergelijkbare inspanning veel hogere CK-waarden dan anderen. Clarkson en collega's vonden bij proefpersonen na excentrische oefeningen soms extreme waarden zonder nierschade.
Wanneer is een hoog CK gevaarlijk?
Het grote gevaar heet rabdomyolyse: een uitgebreide afbraak van spierweefsel waarbij grote hoeveelheden myoglobine vrijkomen. Myoglobine kan de nierbuisjes verstoppen en acute nierschade veroorzaken. Bosch en collega's beschrijven in het New England Journal of Medicine hoe dit een levensbedreigende aandoening kan zijn.
Inspanningsgebonden rabdomyolyse komt vooral voor na extreme, ongewone inspanning, zeker in combinatie met hitte, uitdroging, alcohol, bepaalde medicijnen of een virusinfectie. Ook bij beginners die direct een zware groepsles of "crosstraining" volgen, zijn gevallen beschreven.
De hoogte van CK alleen bepaalt niet of er sprake is van rabdomyolyse. Kenney en collega's wijzen erop dat het klinische beeld doorslaggevend is: extreme spierpijn en zwelling, zwakte en vooral donkere, cola-kleurige urine zijn alarmsignalen.
- Donkerbruine of cola-kleurige urine
- Extreme spierpijn die niet in verhouding staat tot de training
- Sterke zwelling of gespannen spieren
- Weinig plassen, misselijkheid, braken of verwardheid
Bij deze klachten is direct contact met de huisarts of de spoedeisende hulp nodig. Snelle behandeling met vocht via een infuus kan nierschade voorkomen.
Andere oorzaken van een afwijkend CK
Niet elk verhoogd CK komt door training. Medicijnen, met name statines tegen een hoog cholesterol, kunnen spierklachten en een stijging van CK geven. Ook een te traag werkende schildklier, bepaalde infecties en spierziekten (myopathieën) gaan gepaard met verhoogde waarden.
Een intramusculaire injectie, een val, een operatie of een epileptische aanval kunnen eveneens CK doen stijgen. Middelen als alcohol en sommige drugs vergroten het risico op spierafbraak. Ook het gebruik van anabole middelen en andere prestatieverhogende stoffen kan via zwaardere trainingsbelasting en directe effecten de waarden beïnvloeden.
Een te laag CK komt minder vaak voor en is zelden reden tot zorg. Het kan samenhangen met een lage spiermassa, bijvoorbeeld bij ouderen of na lange inactiviteit. Ook bij sommige auto-immuunziekten en bij leverziekte worden lagere waarden beschreven. Op zichzelf zegt een laag CK weinig.
| Situatie | Typisch CK-beeld | Wat te doen |
|---|---|---|
| Na zware of nieuwe training | Tijdelijk verhoogd, daalt binnen dagen | Rust, herhaalmeting na 5–7 dagen rust |
| Rabdomyolyse | Sterk verhoogd met klachten en donkere urine | Direct medische hulp |
| Statinegebruik | Verhoogd, vaak met spierpijn | Overleg met de arts |
| Schildklier of spierziekte | Blijvend verhoogd, ook in rust | Verder onderzoek |
| Lage spiermassa | Laag | Meestal geen actie nodig |
Een CK-test goed voorbereiden
Voor een betrouwbare uitslag is het belangrijk om in de dagen voor de afname geen zware of ongewone training te doen. Veel artsen adviseren minstens 48 tot 72 uur rust; bij twijfel over een blijvend verhoogde waarde wordt soms een langere rustperiode van een week aangehouden.
Vertel de arts welke sport u beoefent, wanneer u voor het laatst hebt getraind en welke medicijnen en supplementen u gebruikt. Zonder die informatie kan een normaal trainingseffect worden aangezien voor een ziekte, wat tot onnodig vervolgonderzoek leidt.
Wie regelmatig getest wordt, bijvoorbeeld in een topsportbegeleiding, heeft baat bij een persoonlijke uitgangswaarde. Veranderingen ten opzichte van de eigen basis zeggen vaak meer dan een vergelijking met algemene referentiewaarden.
Baird en collega's merken op dat CK een grove maat is voor spierschade en slecht voorspelt hoe snel iemand zich hersteld voelt. Het is daarom geen geschikte enkelvoudige graadmeter om de training op te sturen.
Conclusies van de redactie
Een verhoogd CK is bij sporters vaak een normaal gevolg van zware of nieuwe training. Na enkele dagen rust daalt de waarde meestal vanzelf.
Gevaarlijk wordt het bij rabdomyolyse, waarbij het klinische beeld, en vooral donkere urine, zwaarder weegt dan het getal. Bouw intensiteit geleidelijk op en drink voldoende, zeker bij warm weer.
Blijft CK ook na een rustperiode verhoogd, dan is verder onderzoek naar medicijnen, schildklier of spierziekten zinvol.
Gerelateerde onderwerpen: de eGFR-waarde bij sporters, leverwaarden na krachttraining en herstel na een marathon.
Literatuurlijst
- Brancaccio P, Maffulli N, Limongelli FM. Creatine kinase monitoring in sport medicine. Br Med Bull. 2007;81-82:209–230.
- Baird MF, Graham SM, Baker JS, Bickerstaff GF. Creatine-kinase- and exercise-related muscle damage implications for muscle performance and recovery. J Nutr Metab. 2012;2012:960363.
- Clarkson PM, Kearns AK, Rouzier P, Rubin R, Thompson PD. Serum creatine kinase levels and renal function measures in exertional muscle damage. Med Sci Sports Exerc. 2006;38(4):623–627.
- Bosch X, Poch E, Grau JM. Rhabdomyolysis and acute kidney injury. N Engl J Med. 2009;361(1):62–72.
- Mougios V. Reference intervals for serum creatine kinase in athletes. Br J Sports Med. 2007;41(10):674–678.
- Kenney K, Landau ME, Gonzalez RS, et al. Serum creatine kinase after exercise: drawing the line between physiological response and exertional rhabdomyolysis. Muscle Nerve. 2012;45(3):356–362.
